Sardes’te Konservasyon ve Alan Koruma (2020)

by Sardis Konservasyon Ekibi

Alan Koruma

Alan Koruma: Giriş

Sardis’teki alan koruma, şehrin uzun tarihinden günümüze ulaşan birçok mimari anıtın korunmasını amaçlamaktadır. Bunların birçoğu alanın ziyaretçilere açık olan bölümlerinde göze çarpmaktadır ve bu nedenle de oldukça önemlidir. Bu yapılar, mevcut çevredeki varlıklarını ve arkeolojik peyzaj içerisinde anlaşılabilirliklerini sağlamak için düzenli bakım ve durum değerlendirmesine tabi tutulmalıdırlar. Son 60 yılda gerçekleştirilen daha kapsamlı alan koruma projeleri arasında 1960’larda ve 1970’lerde Hamam-Gymnasium kompleksi ve Sinagog’un yeniden inşası yer almaktadır (videolar 1, 2, Şekil 3); 1996 yılında, MMS sektöründeki Roma ve Lidya evlerinin üzerine inşa edilmiş bir çatı (şek. 4, 5); Lidya Sunağının yeniden inşası (aşağıda 2010-2012) ve Artemis Tapınağı’nın temizlenmesi (veya daha doğrusu biyofilmlerden arındırılması) (aşağıda 2014-2018).1 Bunların arasında şu anda devam etmekte olan projeler; MMS sektöründeki kerpiç Lidya Suru ve modern yolun karşısındaki Sinagogu korumayı amaçlayan çatıdır “Turistik Geliştirme Projesi” (TGP) (OR: amaçlayan çatı “Turistik Geliştirme Projesi” (TGP)’dir????).

  • Şek. 1

    Mermer Avlu inşaatının videosu, 1967. ()

  • Şek. 2

    Sinagog'un mozaiklerinin kaldırılma videosu, 1967. ()

  • Şek. 3

    Konservatör Larry Majewski 1973'te Sinagog'daki mozaik zeminin panellerinin yeniden montajı üzerinde çalışıyor. (Telif hakkı Sart Amerikan Hafriyat Heyeti / Harvard Üniversitesi)

  • Şek. 4

    MMS sektöründeki Roma ve Lidya evlerini koruyan yeni inşa edilmiş polikarbonat ve çelik çatı (“Turistik Geliştirme Projesi”). (Telif hakkı Sart Amerikan Hafriyat Heyeti / Harvard Üniversitesi)

  • Şek. 5

    2002 yılında yeni bir Roma seviyesinin restorasyonundan sonra, kerpiç duvarlı bir Lidya evinin üzerini örten duvar boyalı bir Roma evinin üzerindeki koruyucu çatı. (Telif hakkı Sart Amerikan Hafriyat Heyeti / Harvard Üniversitesi)

Artemis Tapınağını Konservasiyonu

Dünyanın en güzel Yunan tapınaklarından biri Sardis’teki Artemis Tapınağı’dir (video şek. 6). Büyük İskender’den sonraki nesillerde başlayan inşaat, yapı tamamlanamadan yaklaşık 700 yıl boyunca devam etti. Antik Greko-Romen çağların diğer prestijli yapıları gibi, neredeyse tamamı yerel yaklaşık 4km mesafedeki taş ocaklarından çıkarılan mermerlerle inşa edilmiştir. Roma döneminde çatısı bile mermerden yapılmıştı ve yapı, Akropolis’in kırmızı kayalıklarının fonunda, öğleden sonra güneşinde ışıl ışıl parlıyordu.

Tapınak, 1910 ve 1914 yılları arasında Howard Crosby Butler tarafından kazılmıştır (şek. 7, 8). Bugün gördüğümüz yapı, esasen Butler’ın bulduğu durumdadır: Hiçbir zaman kapsamlı bir restorasyon geçirmemiş ve ayakta duran iki sütun, antik çağlardan beri yerindedir. Yükselen yaklaşık bir düzine sütundan sadece bunlar günümüze kadar ayakta kalabilmiştir.

Bununla birlikte, Butler’ın geçmiş yüzyılda yaptığı kazılardan bu yana çevreye maruz kalan tapınağın beyaz mermer bloklarının yüzeylerini inatçı bir biyolojik filmle kaplayan kontrolsüz siyah siyanobakter büyümeye yol açtı (şek. 9, 10). Bu mikroplar çirkin görünmelerinin yanı sıra yüzeye kalıcı hasara neden olur ve aynı zamanda ahmak ziyaretçilerin adlarını yazabilmeleri için bir "karatahta" oluşturur.

2012’de konservatör Michael Morris, bu zarar verici biyofilmi nazik bir biyosit olan Preventol kullanarak çıkarmak için yeni bir yöntem önerdi. Aktif biyolojik materyali öldürmeye ek olarak, Preventol, yeni biyolojik aktiviteyi yıllarca engelleyen profilaktik bir etkiye sahiptir. Birkaç sezonluk test ve deneylerden sonra (şek. 11, 12, 13), Morris ve Hiroko Kariya bir protokol geliştirdi ve 2014’te JM Kaplan Fonu’ndan cömert bir hibe ile finanse edilen beş yıllık proje tarafından fonlandı.

Konservatörler, müdahaleyi yürütmek için Sardis’te saha projesinde ilk defa kadınların çalışmasına imkan sundu ve yerel kadınlardan oluşan bu ekibi eğitti. Ekip batıdan doğuya doğru çalışarak, tapınağın daha az korunmuş alt kısmından yavaş yavaş mermerin orijinal parıltısını ortaya çıkardı (video şek. 14, şek. 15, 16, video şekil 17, 18, video şekil 19). Ayrıca, Kuzeybatı merdivenlerinin hassas işçiliği, cella duvarlarının iki sırası arasında kurşun levhaların varlığı ve Hellenistik sütunlardan birinin üzerindeki Lidya yazıtı gibi tapınağın yapısını ve özelliklerini netleştirdiler (şek. 20, 21).

Artemis Tapınağı temizlik projesinin tamamlanması, bir bütün olarak kazı ve alan koruma ekibi için muazzam bir başarıdır (şek. 22, 23). Temizlenen tapınak, en küçük madeni paradan en büyük anıta kadar arkeolojik özellikler için sürekli bakım ve ilginin öneminin bir kanıtı olarak duruyor. Birkaç yıl sonra bile yapının eski halinin ne kadar iç karartıcı ve renksiz olduğunu hatırlamakta zorlanıyoruz; bu nedenle, hatırlatma amacıyla sütunlardan birinin üstünü temizlenmemiş olarak bıraktık (Şek. 24).

  • Şek. 6

    Vidyo: Artemis Tapınağı, ayakta duran sütunlardan birinin temizliği sırasında, 2017. (Telif hakkı Sart Amerikan Hafriyat Heyeti / Harvard Üniversitesi)

  • Şek. 7

    Butler'ın, Artemis tapınağına ait kaideli sütunlarından birinin kazısını yaparken, 1911. (Howard Crosby Butler Arşiv, Department of Art and Archaeology, Princeton Üniversitesi)

  • Şek. 8

    Butler'ın, Artemis tapınağı ait güney duvarı ve sütunlarının kazısı, 1911. (Howard Crosby Butler Arşiv, Department of Art and Archaeology, Princeton Üniversitesi)

  • Şek. 9

    Tapınağın kuzey duvarı ve kuzeydoğu antesi, 1911. (Howard Crosby Butler Arşiv, Department of Art and Archaeology, Princeton Üniversitesi)

  • Şek. 10

    2003 yılında Tapınağın kuzey duvarı, siyanobakteri ve likenleri gösteriliyor. (Telif hakkı Sart Amerikan Hafriyat Heyeti / Harvard Üniversitesi)

  • Şek. 11

    Michael Morris ve Hiroko Kariya, Artemis kutsal alanındaki Q Binasının duvarında Preventionol kullanarak yeni mermer temizleme yöntemini test ediyor. (Telif hakkı Sart Amerikan Hafriyat Heyeti / Harvard Üniversitesi)

  • Şek. 12

    Artemis tapınağının kuzey duvarı, bir asırlık liken ve siyanobakteriler yüzünden renk değiştirmiş, Hiroko Kariya, Preventionol kullanarak yeni mermer temizleme yöntemini test ediyor, 2013. (Telif hakkı Sart Amerikan Hafriyat Heyeti / Harvard Üniversitesi)

  • Şek. 13

    Hiroko Kariya tapınağın kuzey duvarında yeni mermer temizleme yöntemini test ediyor, 2013. Mermerin orijinal yüzeyini koruyarak yağmurdan korunan yüzeyin üzerine oturan çıkıntılı blok. (Telif hakkı Sart Amerikan Hafriyat Heyeti / Harvard Üniversitesi)

  • Şek. 14

    Vidyo: tapınağın kuzey duvarının temizlenmesi, 2014. (Telif hakkı Sart Amerikan Hafriyat Heyeti / Harvard Üniversitesi)

  • Şek. 15

    Tapınağın güney duvarının temizlenmesi, Michael Morris, Teoman Yalçınkaya ve Hiroko Kariya, 2016. (Telif hakkı Sart Amerikan Hafriyat Heyeti / Harvard Üniversitesi)

  • Şek. 16

    Temizlikten sonra güney duvarı. (Telif hakkı Sart Amerikan Hafriyat Heyeti / Harvard Üniversitesi)

  • Şek. 17

    Vidyo: kaideli sütunlardan birinin temizliği (sütun 12). (Telif hakkı Sart Amerikan Hafriyat Heyeti / Harvard Üniversitesi)

  • Şek. 18

    Kaideli sütunlardan birinin temizlenmesi (sütun 12). (Telif hakkı Sart Amerikan Hafriyat Heyeti / Harvard Üniversitesi)

  • Şek. 19

    Vidyo: ayakta duran sütunlardan birinin temizlenmesi. (Telif hakkı Sart Amerikan Hafriyat Heyeti / Harvard Üniversitesi)

  • Şek. 20

    Sütun 12'de yer alan Lidce yazıt. Temizlikten önce. (Telif hakkı Sart Amerikan Hafriyat Heyeti / Harvard Üniversitesi)

  • Şek. 21

    Sütun 12'de yer alan Lidce yazıt. Temizlikten sonra. (Telif hakkı Sart Amerikan Hafriyat Heyeti / Harvard Üniversitesi)

  • Şek. 22

    Temizleme işleminden önce Artemis Tapınağı. (Telif hakkı Sart Amerikan Hafriyat Heyeti / Harvard Üniversitesi)

  • Şek. 23

    Temizleme işleminden sonra Artemis Tapınağı. (Telif hakkı Sart Amerikan Hafriyat Heyeti / Harvard Üniversitesi)

  • Şek. 24

    Sütun 8, kasıtlı olarak kısmen temizlenmiş. (Telif hakkı Sart Amerikan Hafriyat Heyeti / Harvard Üniversitesi)

Lidya Sunağı

Artemis Tapınağı çevresindeki en eski korunmuş yapılardan biri olan Artemis Sunağı (“Lidya Sunağı”)’ın keşfi 1910’da Butler kazı ekibi tarafından yapılmıştır (şek. 25).2 Temeller ve merdivenleri oluşturan birkaç mermer blok da dahil olmak üzere yapının mevcut elemanları, yeniden kullanıma ilişkin kanıtlara sahiptir. Eski bir yapı olarak antik çağda yeniden inşa edildiği ve kullanım gördüğü (LA1) daha sonra genişletilmiş bir yapıya (LA2) dahil edildiği anlaşılmaktadır. 2006 ve 2007 sezonları boyunca Sunağı kazmak ve temizlemek için yapılan çalışmalardan sonra (şek. 26), kazı ekibi, mevcut mimari unsurları korumak ve restore etmek için bir koruma projesi gerçekleştirdi. 2010 ve 2012 yılları arasında J.M. Kaplan Fonu’nun desteğiyle sunak restore edildi. Görünüşe göre 1920’de yapının altını keşfetmek için kaldırılmış olan LA1’in blokları özgün yerlerine yerleştirildi. (şek. 27, 28, 29). Merdiven bloklarını oluşturan elli beş yumuşak kumtaşı bloğu ve LA2’nin çevre duvarının dokuz bloğu tetraetoksisilan ile konsolide edildi ve seyreltilmiş akrilik reçine ile müdahale edildi. (şek. 30). Kumtaşı, ziyaretçilerin yaya trafiğine dayanamadığından, antik dönemde soyulmuş olan orijinal mermer merdivenler yerine traverten bloklarla korumaya karar verildi (şek. 31). Yapıyı mümkün olduğunca 1910 yılında bulunduğu duruma geri döndürmek için duvarlar sabitlendi edildi ve kayrak ile üstü kapatıldı (şek. 32).

  • Şek. 25

    1910'da yapılan kazı sırasında Lidya Sunağı'nın görünümü. (Howard Crosby Butler Arşiv, Department of Art and Archaeology, Princeton Üniversitesi)

  • Şek. 26

    2007 yılında yapılan temizlik ve kazıdan sonra Lidya Sunağı, yer değiştirmiş kumtaşı temelleri gösteren merdivenler. (Telif hakkı Sart Amerikan Hafriyat Heyeti / Harvard Üniversitesi)

  • Şek. 27

    2006 yılındaki Lidya Sunağı, erken yapı LA1'den kaldırılılan blokların boşluğu gösteriliyor. (Telif hakkı Sart Amerikan Hafriyat Heyeti / Harvard Üniversitesi)

  • Şek. 28

    Erken sunak LA1, yer değiştiren blokların 2010'da yeniden yerleştirilmesi. (Telif hakkı Sart Amerikan Hafriyat Heyeti / Harvard Üniversitesi)

  • Şek. 29

    Erken sunak LA1, yer değiştiren blokların 2010'da yeniden yerleştirilmesi. (Telif hakkı Sart Amerikan Hafriyat Heyeti / Harvard Üniversitesi)

  • Şek. 30

    Hiroko Kariya, LA2'nin kumtaşı bloklarını tetraetoksisilan ile konsolide ediyor. (Telif hakkı Sart Amerikan Hafriyat Heyeti / Harvard Üniversitesi)

  • Şek. 31

    Orijinal kumtaşı temelleri korumak için kısmen inşa edilmiş traverten merdivenler. (Telif hakkı Sart Amerikan Hafriyat Heyeti / Harvard Üniversitesi)

  • Şek. 32

    Restorasyondan sonra Lidya Altarı, Brianna Bricker ve Hiroko Kariya ile. (Telif hakkı Sart Amerikan Hafriyat Heyeti / Harvard Üniversitesi)

Dipnotlar